Йылмым, сылнымутым да историйым шанчын шымлыше Валериан Васильев лӱмеш Марий институт 2012 ий тӱҥалтыште икмыняр книгам савыктен луктын.

Нунын кокла гыч иктыже – йылме пӧлкан пашаеҥже Валерий Иванович Вершининын «Татарстан ден Удмуртийысе марий кутыртыш-влак мутерже». Вуймутак ойла: мутерышке Татарстан ден Удмуртийыште илыше марий-влакын йылмыштышт кучылталтше мут-влакым чумырымо.

792 лышташан книгаште 5 тӱжем утла мутер статья уло, ятырже икмыняр икгай вожан шомакым уша. Тышке чумыр марий калыклан палыме мутвлакымат да, мо эн шергыже, верысе марий-влакын йылмыштышт гына кучылталтшымат пуртымо.

Чыла гаяк шомакым, нунын значенийыштым да кучылталтмыштым муткылдыш але предложений дене пеҥгыдемден кодымо. Тӱҥ шомак ден иллюстрацийым (ӱшандарыше пример-влакым) руш йылмышке кусарыме. Кӱлешлан шотлымо семын шомак-влакын кушеч лиймыштым ончыктымо.

Авторын ончылмутышто палемдымыж дене келшыде ок лий, ты мутерым Татарстан ден Удмуртийысе, Виче да Вичумбал кундемысе марий-влакын илыш энциклопедийыштлан шотлаш лиеш. Раш, тыгай мутер шуко еҥлан, тӱрлӧ вере ыштышылан – шанчызе, возгалыше, туныктышо, студент, тунемше да тулеч молыланат – пайдале лиеш. Адакшым тудо татар, удмурт, родо финн-угор йылме-влакым лончылышылан, йылме-влак кокласе кылым нергелышылан кугу полыш.

Серафима СИБАТРОВА

Налмывер: “Марий Эл” газет

Кугыжаныш кучем деч национальный йодыш дене тыгайрак выступленийым шукертсек вученам. Умылаш лийдымын шуктен толмо, ала-мо деч вожылшо шотан улшо, ик вел гыч вес верыш лупшалтше, тӧрлаш икмыняр лу ий кӱлмӧ тӱрлӧ йоҥылышан национальный политикым шуктен толмылан кӧра еҥ-влакын илышыштышт да уш-акылыштышт наций-влак кокласе кыл кучымаш шумлык манме ятыр проблема погынен.

В.В.Путинын статьяже пеш жапыштыже лектын да кужу жап нелын кычалме негызеш шочшо чатка да исторически чын терген ямдылыме мудреч национальный политикын итогшылан шотлалтеш. Тушто моткоч раш да тичмашын почын пуымо позицийын пеш чын улмыжо нимогай кокыте шонымашым огеш лук.

Чынак, тӱняште мемнан гай ик элат уке. Лач мемнан элнан гына пеш шуко тӱрлӧ калык ден национальный тӱшка-влакын шуко курым дене келшен илыме опытшо уло. Лач тиде опытлан кӧра Россий кеч-кунамат виян да иктыш чак чумырген шогышо эл лийын, лач тӱрлӧ культура-влакын икте-весым пойдарен шогымыштлан кӧра тудо тӱнялан кугу уш-акылан да кӱкшӧ нравственностян образец-влакым пӧлеклен. Лач чыла тидыже мыланна чылаланна ончыкыжо цивилизованный эл семын вияҥаш ӱшаным пуа.

Россий – кугу еш. Мыланна шке коклаште нимом пайлаш. Ме икте-весына деч сай деч сайжым кӱсынлышаш улына. Мутлан, кавказ калык-влакын шоҥгыеҥым аклыме, йоча-влакым пеш чот йӧратыме поро йӱлашт кеч-кунамат кумылемым савырен. Мемнан калыкыште йоча пӧрт, мондалтше шоҥгыеҥ уке манын кугешнен ойлышо-влаклан кеч-кунамат порын кӧраненам.

Марий калык дечат тынысле улмыжлан, мландым, пӱртӱсым перегымыжлан да тулеч молыланат тунемаш лиеш.

Чыла калык-влакын йӱлаштым да культурыштым ваш чакемдыме негызеш гына ме вес элласе цивилизационный кризислан кӧра лекше кызытсе лӱдыкшым да нелылыкым сеҥен лектын кертына. Ӧрдыж гыч ончымаште пеш нелын койшо национальный йодыш моткоч простан решатлалтеш: закон ончылнат, культурно, социально да экономически вияҥме йӧн шотыштат чылан тӧр праван лийшаш улыт. В.В.Путинын статьяжын тӱҥ шонымашыже лач тидымак ончыкта. Тудын чын улмыжым кажне кечысе илыш пеҥгыдемда: иктаж-кӧ молын деч кӱшкырак нӧлталташ тӧча веле, вигак «национальный проблема» манмет палдырна.

Марий-влакын пеш сай таҥастарымашышт уло: еҥ-влакын обществышт чодыра гаяк, туштыжо тӱрлӧ пушеҥге кушкеш, икте-весылан мешаяш тӱҥалме марте нуно чылан келшен кушкыт. Российысе калык-влакын шуко тӱрлӧ йӱлашт уло, но ваш келшен да икте-весым умылен, чак чумырген да пырля пашам ыштен илыме традиций тӱҥ лийын кодеш.

Мутат уке, В.В.Путинын статьяжын положенийлажым илышыш шыҥдарымаш элысе чыла калыкын интересше дене келшен толеш.

А.С.КАЗИМОВ,
историй наука кандидат,
В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, литературым да историйым
шанчын шымлыше Марий институтын директоржо

Налмывер: “Марий Эл” газет

Марий Элысе чыла район гыч представитель-влак толыныт. Уна семын Марий Элын тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министрже Михаил Васютин, Мер Каҥаш еҥ-влак Валерий Мочаев, Эрик Юзыкайн лийыныт.

Ыштыме паша нерген конгрессым вуйлатыше Эдуард Александров мутым кучен. Марий пайрем йӱлам илышыш шыҥдарен толмым, лӱмлӧ еҥ-влаклан шарныктыше оҥам почмым, самырык- влаклан слётым умбакыже эртарымым тӱҥ паша семын палемден. Ончыкыжым йоча марий муро фестивальым эртараш тӱҥалаш ойым ыштен. Ты пашалан оксам ойыраш келшыше еҥ-влакат улыт, палемден Э.Александров.

Конгрессын еҥже-влак вуйлатыме пашам Э.Александровланак ӱшаненыт.

Марий погынлан ямдылалтме йодышым ик эн кугу паша семын акленыт. Лишыл жапыште мер ушем-влак конференцийым эртарышаш улыт.

- Марий национальный конгресс – таче ик эн сайын пашам ыштыше, икшырымын вияҥше мер ушем. Чон ӱжмӧ дене ыштыме пашада лектышан лийже, – иктешлен вашлиймашым М.Васютин.

Зоя ГЛУШКОВА

Налмывер: “Марий Эл” газет

Салам, марий самырык тукым!

2012 ийыш тошкална. Идалык тӱҥалтыш. Жап – эртыше ийым иктешлаш, мо ышталтын, мо ышталтде кодын рашемдаш. Жап – ончыкылык паша радам нерген шоналташ, у шонымаш-влакым серен, эркын-эркын тиде ийыште илышыш шыҥдараш. Кӱчыкын кодшо ий нерген ушештарынем. 2011 ий мо дене ушеш кодын? Марий самырык тукым мом ыштен, кушто шке вийжым терген?

- Саранскыште эртыше финн-угор самырык-влакын лагерьыштышт лийме, Ижевскыште эртыше финн-угор лидер-влакын школыштышт, Карелийыште проектым возаш туныктымо семинарыште шуаралтме. ИФУСКОшто ( Финн-угор самырык шымлызе-влакын конференцийышт) марий ӱдыр-рвезе-влак участвоватленыт. Мордовийыш миен толыныт. Тушто МАФУНын (Финн-угор самырык тукымын ассоциацийже) X конгрессше эртен. Ий мучаште Эстонийыште икымше гана финно-угор тӱня нерген палдарыше брендинг дене семинарыш мийыме. Европышто изи чотан калык-влакын вашлиймашыштыштат марий ӱдыр Татьяна Алыбина лийын.

- Кумшо гана марий самырык тукым «Мый марла ойлем» акцийым эртарен. Тӱвыра, печать да национальность паша шотышто министерстве оксам шукырак ойырен. Калык дене вашлиймашыш ятыррак еҥ ушнен, чапле концерт куандарен.

- Республикыште эртыше самырык тукымын тӱрлӧ форумыштыжо шке уш-акылым тергыме. Самырык тукым парламентым чумырымаште икымше гана шке нерген палдарыме.

- Кумшо гана марий самырык тукым слёт эртен. Российын тӱрлӧ кундемыштыже илыше рвезе тукымым Курыкмарий кундем вашлийын. Ты гана тудо «предпринимательство да мер-политика илыш» темылан полеклалтын ыле.

- Йыргешке ӱстел йыр мутланымаш, вашлиймаш-влак эртеныт. Республика коргышто гына огыл ӧрдыж кундемлашкат концерт дене лектын коштмо.

Чылажым сераш ом тӱҥал. Чолга марий самырык тукымын икмыняр пашажым гына ушештарышым. Шонымаш ятыр. Нунын йӱкышт, лӱмышт огеш шокто, огеш йоҥго манаш огеш лий. Мемнан пашанам эскерат, у сомыл-влакым вучат, ой-каҥашым темлат. Чаманен каласаш логалеш, чолгалык пытартыш жапыште лушкен. Мураш, кушташ, йӱд клублаште яра жапым веселан эртараш пеш кертына. Ик кок чаркам йӱына гын, эше чолгарак лийына. Лӱддымӧ, патыр койышнам ончыктена. Ме марий-влак эн виян, эн патыр, эн лӱддымӧ, эн мотор, эн весела….эн, эн, эн… улына манын палыме еҥ-влак деч сцена гыч ик гана веле огыл колынам. Марий койыш-шоктышнам, йылмым, йӱлам арлен кодымым ме тыге кугун кычкырен ойлышаш улына мо? Паша лектышым эн ончыч эскерыман огыл мо? Марий еҥ нерген кугешныме кумыл тунам лектеш, кунам тудын шуктен шогымо сомылжо сай лектышым пуэн. Марий еҥ ик эн ончыл радамыште кая гын, тудым уло эл, уло тӱня пала гын. Яллаште, але марий-влакын тӱшкан илыме кундемлаште тыгай ойым от кол. Тушто тыршен пашам ыштат, шке мутыштлан оза улыт. Марий-влак пашам йӧратыше улынас, уш-акыл денат ойыртемалтше, утым огына кычкыре, ваштареш ойым лукташ аптыранена. Тидлан мемнам коча-кова, ача-ава туныктеныт. Нунын вӱрышт гычак куснен. Икманаш, кугезына-влакын ойыштым саклена.

Самырык тукым нерген возымо шонымаш деч огына кораҥ… Пытартыш вич ий жапыште Марий Эл гыч 14 тӱжем самырык еҥ ӧрдыж кундемыш каен: тунемаш але пашам ышташ. Яллаште самырык тукым моткоч шагал. Чылан пытартыш жапыште олаш илаш куснаш тыршат. А вет ялыште гына марий койыш-шоктыш, йӱла, йылме аралалт кодеш. Паша вер укелык — тиде эн тӱҥ амал. Ме тӱҥ шотышто эре ала-мом вучен шинчена, кӧн-гынат ой-шомакшым колыштына. Шкеже шагал годым тарванылна. «Инициативе» манметым шке лукташ огеш лий мо? Кызыт кугыжаныш могырым ятыр программе илышыш шыҥдаралтеш. Кычалаш, эскераш, лончылаш, радамлаш, тунемаш кӱлеш, весе-влакын опытыштлан эҥерташ.

Индешымше марий погын лишемеш. Айста меат ӧрдыжеш огына код. Рвезе тукым дене кылдалтше секций тушто пашам ышташ тӱҥалеш.

Самырык организаций-влак кокла гыч таче «ВийАрын» лӱмжӧ йоҥга. «У вий» ушем йӧршын огеш шокто. «ВийАрыште» активист-влакын чотышт шагал гынат, нуно улыт. Ушем эше пеш самырык. Тудлан кум ий гына. Ӱдыр-рвезе-влак республикыште гына огыл моло кундемыштат улыт, мер пашам вораҥдарен колтат. Но чыла эше ончылно. Шонымаш шуко. Ушемын ик эн тӱҥ эҥертышыже тиде ялысе самырык тукым. Вет ме чылан тӱҥ шотышто ял гыч улына. Ялыште мемнан шочмо суртна, лишыл еҥна, йолташ-шамычна илат.

Мер паша кугу чытышым йодеш. Тыглай еҥ тушко толын огеш керт. Кӧн шӱмжӧ марий верч йӱла, тудо гына тиде сомылым шуктен шога. Тӱҥ шотышто таче самырык еҥ вес шонымаш дене ила: кузе тунемаш, тунем пытараш, сай пашам муаш, оксам кузе ыштен налаш, ешым чумыраш, кузе илаш. Пачерым налаш окса уке, сандене айлен илыман. Тидлан окса ятыр кӱлеш.

Окса окса дене. Неле саманыште илен лекташ кӧргӧ куатым налын кертына. Порылык осалым эре сеҥа, шоя садак чыныш кунам гынат лектеш. Шочмо калыкнан уш мастарлыкше яндар, илен моштымо куат уло. Могай калыкын шочшыжо улмым кеч-мо гынат мондышаш огынал. Илыш толкын мемнам кеч-куш наҥгая гынат, ме тышке садак пӧртылына.

Ӱдыр-рвезе-влак, айста у 2012 ийым поро паша дене тӱҥалына. Тӱшкаште вий маныт калыкыште. Вуйлатыше деч инициативе лектеш – сай, мом палымыже нерген увертара – сай. “Инициативе” тендан деч, самырык тукым деч лектеш гын, тунам тӱжем пачаш сайрак.

Ончыкылык нерген тендан могай шонымашда серыза, возыза.

Алена Иванова, 
«ВийАр» ушемын председательже

Налмывер: ВийАр

Марий тӱвыра рӱдер “Автодор” культур полатыште, Орай уремыште, верланен. Тудо шинчалан перныдыме. Совет жапыште чоҥалтше полат лач корным чоҥышо организацийын («Марийскавтодор») яра жапым пайдалын эртараш шонымаш дене шочын. Тунам тыгай тӱвыра порт-влак ола мучко ятырын лийыныт.

Шарналтена «ВОС» ДК, Дзержинский лӱмеш тӱвыра, Офицер-влакын портыштым, Совет армий пӧрт да т.м. Нуно ансамбль, семӱзгар, сценылык вургем дене кугешнен концертым шынденыт, вуйышто аяр дене ушым аҥыртылаш шонымаш озаланен огыл. Но жап вашталтме семын нине тӱвыра пӧрт-шамыч петыралтыч, озаштат вашталте.

Тиде пӱрымашым “Автодор” культур пӧрт пален ыш нал, молан манаш гын 2002 ий гыч тушко Республикысе марий тӱвыра рӱдер тольо да чулымын пашашке пиже. Пӧлемым 8 еҥан организаций «Марийскавтодор» деч айлен налын, арендылан шийвундым тӱлен.

2002 ий гыч 2011 ий марте 9 идалык эртен. Тиде жапыште ятыр оҥай мероприятий-влак эртаралтыч. Кажне арнян эртаралтше Марий касышке калык чулымын кошташ тӱҥале, вӱргече еда марий самырыкъеҥ “Автодорышко” вашкен.

Вес регионышто тӱп илыше марий-влакат ик гана веле огыл уна семын але же семинарышке толын каеныт. Шорыкйол, Ӱярня, Кугече йӱла пайремым эртарымашке ялла гыч фольклор ансамбль-влак вашкеныт, йоча дене паша шолын: «Самырык тукым», «Пеледыш тукым» ятыр мастар йочам куштен.

2012 ийыште «Автодор» тӱвыра полатын озаже вашталте, «Марий Эл Дорстрой» акционер ушем лие. У оза толмеке паша у семын кайыш. Сентябрь тылзын ремонт тӱҥале. Калыкыште манеш-манеш кошташ тӱҥале: Автодорым петырат?! Но рӱдерыште паша тыгак каен: октябрь тылзыште Марий кас 25 ияш пайремжым палемдыш, марий дискотекышке марий гына огыл оласе руш калык коштын.
Але вара Марий рӱдер петырымаш Марий погынлан пӧлек лиеш?

Лошкан Марина

MariUver

Видео налмывер: video.vmariel.ru

Видео налмывер: video.vmariel.ru

Видео налмывер: video.vmariel.ru

Пермь кундем, Суксо районышто Сулий лӱман мотор марий ял уло. Сылне пӱртӱсшӧ, воктечак пеш писын йоген эртыше Сулий эҥер вӱдшӧ тыште илыше калыкым поро шӱм-чонаным, чолга койыш-шоктышаным, пашачым куштат.

Ик тыгай шочшыжо, кызыт Пермь олаште «Виват-Трейд» кевытыште пашам ыштыше марий ӱдыр Наталья Спиридонова, шукерте огыл шочмо калыкшын чапшым тӱнямбал кӱкшытан конкурсышто арален.

Пермьыште финн-угор калык-влакын мотор ӱдырышт коклаште «Йӱдвелын шӱдыржӧ-2011» тӱнямбал конкурсын пытартыш этапше эртен. Кандаш участница гыч иктыже Наталья лийын.

Сеҥышыш Удмурт Республика гыч мийыше одо ӱдыр, «Инвожо» калык усталык да культура рӱдерын пашаеҥже Ксения Воронцова лектын гынат, марий моторнат нимыняр почеш кодын огыл. Эстон, мордва, одо, коми-пермяк ӱдыр-влак коклаште Пермь кундемысе марий-влакын чевер тӱсан вургемыштым ончыктымыж, сылне семыштым йоҥгалтарымыж, пошкудыжо-влак полшымо дене марий йӱлам модын ончыктымыж дене ойыртемалтын.

Конкурсышто таҥасышевлак шке калыкыштын кидмастарышт – влакын ыштыме арверыштым аукционышто ужаленыт. Оксам Пермьысе йоча онкологий эмлымверыш колтеныт.

- Мый шке марий культурем моткоч йӧратем, ончыкыжымат шочмо калыкемын поянлыкшым арален илаш тӱҥалам, – ойла Н.Спиридонова.

А.ЭМАНОВА

Налмывер: “Марий Эл” газет